ცოტა რამ გორზე
მემკვიდრეობით მიღებული განძის ნაწილი სწორედ გორში გადამალეს (ამ სამალავს “ტონთიო” ანუ “ოქროს მთა” ეწოდებოდა). ზოგიერთი ისტორიულიწყარო კი ქალაქის დაარსებას უფრო გვიანი წლებით ათარიღებს და მის დაარსებას მეფე დავით აღმაშენებელს მიაწერს (1072-1125 წწ.), რაც XII საუკუნის დამდეგს უნდა მომხდარიყო. დავითის მეფობის წლებში გორი სამეფო ქალაქი გახდა. მას გააჩნდა ფეოდალური ქალაქისთვის დამახასიათებელი ყველა ნიშანი: მას განაგებდა მეფის მოხელე, ჰქონდა საკუთარი ციხე, გარს ერტყა ზღუდე, რომელსაც, თავის მხრივ, შემოვლებული ჰქონდა თხრილი. ამასთან, მოსახლეობის რაოდენობის გაზრდის მიზნით, მეფე დავითმა აქ ვაჭარ-ხელოსნებიც ჩაასახლა. XII საუკუნიდან საქართველოში ჩამოდიან კათოლიკე მისიონერები, რომლებიც მოღვაწეობენ ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში, მათ შორის გორშიც.
XV საუკუნეში აქ უკვე არსებობდა კათოლიკური ეკლესია, სადაც მღვდელმსახურებას გენუელი მღვდელი აღავლენდა. კათოლიკეები კომპაქტურად იყვნენ დასახლებულნი ქალაქის ერთ ნაწილში, რომელსაც დღესაც ფრანგების უბანს უწოდებენ. საინტერესოა იტალიელი მისიონერის,ეატინელთა ორდენის წევრის, დონ ქრისტოფორო დე კასტელის (1600-1695 წწ.) მიერ საქართველოში მოღვაწეობის დროს (XVII ს-ის I ნახევარში მან 26 წელი გაატარა საქართველოში) გაკეთებული რელაციები, გრაფიკული ჩანახატები (ისტორიულ პირთა პორტრეტები, ეკლესია-მონასტრებისა და სამეურნეო-საყოფაცხოვრებო ნაგებობათა სურათები) ვრცელი განმარტებითი ტექსტებით, რომლებიც მნიშვნელოვან ცნობებს იძლევა XVII საუკუნის საქართველოს პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ისტორიაზე, მათ შორის გორის შესახებაც, სადაც მან 1633-1642 წლებში მრავალი ჩანახატი შექმნა. გორის შესახებ ჩანაწერებს ვხვდებით ფრანგი მოგზაურის ჟან შარდენის (ფრანგი იუველირი და მოგზაური, 1643-1713 წწ.) კრებულში “სერ ჟან შარდენის მოგზაურობა სპარსეთსა და აღმოსავლეთის სხვა ქვეყნებში”, რომლის ერთი ნაწილი ეთმობა საქართველოში მისი მოგზაურობის პერიოდს.
სტრატეგიულ მნიშვნელობასთან ერთად, ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო, ქალაქი მნიშვნელოვან და დიდ ეკონომიკურ ცენტრსაც წარმოადგენდა. გორზე ბატონობის მოპოვება ნიშნავდა პოლიტიკურ გაბატონებას შიდა ქართლზე. ამიტომაც, XIII საუკუნიდან მოყოლებული XVIII საუკუნის I ნახევრამდე, გორი მუდმივი ბრძოლების ასპარეზს წარმოადგენდა და მხოლოდ XVIII საუკუნის 40-იან წლებში გათავისუფლდა უცხოელი დამპყრობლებისაგან.
უცხოელი დამპყრობლებისგან გათავისუფლების შემდეგ, ერეკლე II-ისა და თეიმურაზ II-ის მმართველობისას, გორმა ფეხზე წამოდგომა დაიწყო.
ვაჭრობის აღდგენა: ქალაქი კვლავ დაუბრუნდა შიდა ქართლის მთავარი ეკონომიკური ცენტრის ფუნქციას. ერეკლე II განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა აქ ხელოსნობისა და ვაჭრობის განვითარებას. გორის ციხე, რომელიც მანამდე ხელიდან ხელში გადადიოდა, სამეფო ხელისუფლებამ საბოლოოდ გაამაგრა ლეკიანობისა და ოსმალების თავდასხმებისგან დასაცავად.
საქართველოს ანექსიის შემდეგ, 1801 წელს გორს ოფიციალურად მიენიჭა სამაზრო ქალაქის სტატუსი. ამ პერიოდში ქალაქის სახე რადიკალურად იცვლება.
- ამიერკავკასიის რკინიგზა (1872 წ.): თბილისი-ფოთის სარკინიგზო ხაზის გაყვანამ გორი უმნიშვნელოვანეს სატრანსპორტო კვანძად აქცია. ამან ბიძგი მისცა სოფლის მეურნეობის პროდუქტების (განსაკუთრებით ხილის) ექსპორტს.
- კულტურულ-საგანმანათლებლო კერა: 1876 წელს გაიხსნა გორის საოსტატო სემინარია, რომელმაც უდიდესი როლი ითამაშა ქართველი ინტელიგენციის აღზრდაში (აქ სწავლობდნენ ვაჟა-ფშაველა, ლადო აღნიაშვილი და სხვები).
- მიწისძვრა (1920 წ.): მართალია, ეს უკვე XX საუკუნის დასაწყისია, მაგრამ აღსანიშნავია, რომ 1920 წლის თებერვლის დამანგრეველმა მიწისძვრამ თითქმის სრულად გაანადგურა ძველი, XIX საუკუნის გორის არქიტექტურა და ისტორიული შენობები (მათ შორის, კათოლიკური ეკლესია).
საბჭოთა პერიოდში გორი ტიპურ ინდუსტრიულ ქალაქად გადაიქცა.
- ინდუსტრია: აშენდა გორის ბამბეულის კომბინატი (ერთ-ერთი უდიდესი ამიერკავკასიაში), საკონსერვო და ხელსაწყოთმშენებელი ქარხნები.
- სტალინის ფაქტორი: ვინაიდან გორი იოსებ სტალინის მშობლიური ქალაქი იყო, საბჭოთა ხელისუფლება მას განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა. 1950-იან წლებში ქალაქის ცენტრი მთლიანად გადაკეთდა მონუმენტურ, "სტალინური ამპირის" სტილში. გაიხსნა სტალინის სახლ-მუზეუმი, რომელიც დღემდე იზიდავს ტურისტებს.
საბჭოთა კავშირის დაშლამ და დამოუკიდებლობის აღდგენამ გორს, თავისი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო, უდიდესი დარტყმა მიაყენა. ქალაქი აღმოჩნდა არა მხოლოდ ეკონომიკური კოლაფსის, არამედ პირდაპირი ეთნოკონფლიქტის ეპიცენტრში.
- ინდუსტრიული კოლაფსი: საბჭოთა ეკონომიკური კავშირების გაწყვეტისა და ენერგოკრიზისის (ეგრეთ წოდებული "უშუქობის პერიოდის") გამო, გორის გიგანტური საწარმოები, მათ შორის ბამბეულის კომბინატი და საკონსერვო ქარხნები, თითქმის სრულად გაჩერდა. მოსახლეობის დიდი ნაწილი უმუშევარი დარჩა, რამაც მასობრივი მიგრაცია გამოიწვია.
- ცხინვალის რეგიონის კონფლიქტის გავლენა: 90-იანი წლების დასაწყისში, ქართულ-ოსური კონფლიქტის მწვავე ფაზის დროს, გორი იქცა მთავარ სამხედრო-სტრატეგიულ ბაზად და ჰუმანიტარულ ჰაბად. ქალაქმა მიიღო კონფლიქტის ზონიდან დევნილი პირველი ტალღა.
- სოციალური ყოფა: მიუხედავად ეკონომიკური სიდუხჭირისა, ბლოკპოსტებისა და მუდმივი დაძაბულობისა, გორელებმა შეძლეს ქალაქის სიცოცხლისუნარიანობის შენარჩუნება. სწორედ ამ პერიოდში, 1990-იან წლებში, ჩაეყარა საფუძველი გორის სახელმწიფო სასწავლო უნივერსიტეტის ჩამოყალიბებას თანამედროვე სახით (ადგილობრივი ინსტიტუტების გაერთიანებით), რამაც ქალაქს ახალგაზრდული და საგანმანათლებლო ცენტრის სტატუსი შეუნარჩუნა.
2008 წელს, რუსეთ-საქართველოს ომის დროს გორი სასტიკად დაიბომბა. დაიღუპნენ მშვიდობიანი მოქალაქეები და სამხედროები. ქალაქი რამდენიმე დღით რუსულმა ჯარმა დაიკავა. ომის შემდეგ გორის შემოგარენში (ვერხვები, შავშვები) აშენდა დევნილთა დიდი დასახლებები, რამაც შეცვალა რეგიონის დემოგრაფია.
2010 წელს გორის ცენტრალური მოედნიდან აიღეს სტალინის 6-მეტრიანი ბრინჯაოს ძეგლი, რაც ქალაქის საბჭოთა წარსულიდან დისტანცირებისა და დეოკუპაციის სიმბოლური ნაბიჯი იყო.
2011-2013 წლებში აღდგა და რეაბილიტაცია ჩაუტარდა გორის ციხის მიმდებარე ისტორიულ უბნებს. განვითარდა საგზაო ინფრასტრუქტურა, ავტობანის მშენებლობამ კი ქალაქს ახალი სატრანზიტო ფუნქცია შესძინა.
გორი არის შიდა ქართლის ადმინისტრაციული ცენტრი, საუნივერსიტეტო ქალაქი და მნიშვნელოვანი ტურისტული ჰაბი. მიუხედავად საოკუპაციო ხაზთან სიახლოვისა და ეკონომიკური გამოწვევებისა, ქალაქი აქტიურად ვითარდება - ძლიერდება სამოქალაქო სექტორი, იხსნება ახალი შემოქმედებითი და დასასვენებელი სივრცეები.
